Interview met Florentine Geluk, geestelijk verzorger in het Elisabeth TweeSteden ziekenhuis en in de ouderenzorg

Interview met Florentine Geluk, werkzaam als geestelijk verzorger in het Elisabeth TweeSteden ziekenhuis en daarnaast werkzaam in de ouderenzorg, in een hospice.

Hoe ben je enthousiast geworden voor het vak van Geestelijk Verzorger in het ziekenhuis?
Ik was al lang geïnteresseerd in hoe mensen omgaan met verlieservaringen en de zoektocht naar betekenis. Vanuit interesse en ook vanuit persoonlijke ervaring; zelf heb ik vroeg te maken gehad met verlies en rouw. En dat maakt me nieuwsgierig, hoe ga je daarmee om? Ik heb altijd gewerkt in de kortdurende zorg, in het ziekenhuis en in een hospice. Voor mensen die aan het revalideren zijn of terug naar huis gaan, maar dus ook voor mensen die palliatieve zorg ontvangen of in een overlijdensproces zitten. In deze momenten worden mensen vaak geconfronteerd met kwetsbaarheid, afhankelijkheid en/of eindigheid. Vaak is er sprake van een ‘breuk-ervaring’ in de levenslijn, bijvoorbeeld door een plotselinge opname in het ziekenhuis. Op je levenslijn staan hoogte- en dieptepunten. Het is mijn passie om in zo’n belangrijk moment iets waardevols te betekenen voor mensen. Dat zijn momenten voor existentiële vragen, zingevingsvragen. Hoe kan iemand verder of hoe leeft iemand toe naar het levenseinde?

Wat voor rol speelt ‘loslaten’ in jouw gesprekken met de patiënten?
Loslaten is een breed thema en ook wel echt een terugkerend thema. Patiënten maken veel mee, omdat men ziekte doormaakt, verlies en ook kwetsbaarheid ervaart. Het gaat vaak over loslaten van gezondheid, maar ook over loslaten van autonomie. Mensen ervaren afhankelijkheid en daar kunnen ze moeite mee hebben, omdat ze voorheen veel zelf deden. Het kan ook gaan over toekomstverwachtingen loslaten: het beeld waar je van dacht naartoe te leven. Het vraagt om het bijstellen van de verwachtingen. Dat kan een intens innerlijk proces zijn. Een voorbeeld hiervan is dat ik laatst een sombere patiënte zag om een luisterend oor te bieden, zij vertelde dat ze haar fijne huis moest achterlaten en naar een klein appartementje ging verhuizen, terwijl ze dat niet eens had kunnen bezichtigen. Ze moest ‘het vertrouwde’ gaan achterlaten.
In mijn gesprekken probeer ik ruimte te bieden aan dit proces, door niet alleen te focussen op het verlies, maar ook op wat er ontstaat wanneer men leert los te laten. Dat geeft nieuwe inzichten, andere vormen van betekenis, of onverwachte manieren van omgaan met pijn en lijden.
Ook spelen er rond loslaten dilemma’s, zoals; kies ik nog wel of niet voor een behandeling. Door morele counseling probeert de patiënt in gesprek met mij zicht te krijgen op de waarden die hierin meespelen om zo een afweging te kunnen maken. De keuze voor het één, betekent loslaten van het ander. Wanneer er sprake is van emotie, gaat daar een waarde achter schuil, het kan helpend zijn om die waarde te ontdekken: waar ben je bang voor? Een voorbeeld is een patiënte die bang is om betutteld te worden, daarachter zit mogelijk de waarde autonomie.
Daarnaast geef ik ook uitleg aan verpleegkundigen over verlies en verdriet. Vaak hebben patiënten troost nodig; korte aandacht voor de ervaren emotionele pijn en bemoedigende woorden kunnen veel verschil maken. Rouw is iets wat tijd en ruimte kost, dat kan niet met een ‘quick fix’. Ook kan een moreel beraad gehouden worden over wat goede zorg is voor de patiënt in deze fase. Daarbij is het zo dat je niet alles kan oplossen, ook al heb je de zingeving goed in beeld. Dat doet ook iets met jouw eigen professionele waarden als verpleegkundige of arts; wij willen dat het goed gaat met de patiënt en we zijn graag gericht op herstel. Wat doet het met jou als professional als je wil dat iemand ervoor gaat en dat niet doet? Dan moeten wij het zelf ook loslaten.

Hoe zie jij ‘loslaten’ in combinatie met zingeving?
Er zijn veel definities van zingeving. Zingeving en loslaten hebben invloed op elkaar. Wanneer men betekenis geeft aan de (verlies)ervaringen, kan loslaten een meer bewuste, acceptabele stap worden. Daarbij speelt vaak ook het levensverhaal een rol. Een voorbeeld: een patiënte geeft aan dat het verwerkingsproces na het plotselinge overlijden van haar echtgenoot 25 jaar geleden haar in de huidige situatie houvast geeft; ‘want toen ben ik er ook doorheen gekomen’, hierdoor kan ze zich meer overgeven aan de huidige situatie en het herstelproces.
Tegelijkertijd kan het loslatingsproces ook ruimte scheppen voor nieuwe vormen van zingeving. Zingeving richt zich dan op: wat is belangrijk voor mij in mijn leven, wat is van waarde? Waar verlang ik naar? Waar leef ik voor? Het is een dynamisch proces waarbij mensen vaak opnieuw moeten onderhandelen over hun waarden, overtuigingen en wat het leven betekenis geeft. Door zicht te krijgen op de zingeving, helpt het iemand om verder te kunnen komen.

Wat wil je ons medisch psychologen meegeven over ‘loslaten’?
Ik zou willen meegeven dat jullie tijdens de psychologische begeleiding ruimte kunnen bieden aan patiënten om hun levensvragen te delen. Erbij stil te staan. Loslaten is een proces, heb aandacht voor verlies en het rouwproces voor wat men kwijt is. Wij spreken van ‘trage vragen’; levensvragen zijn vragen waar niet snel een antwoord op is. Dit zijn vragen die kunnen ontstaan na een levensbreuk. Aandacht voor deze vragen kan tijdens een begeleidingsproces steunend zijn voor de patiënt.
Rouw is een natuurlijk menselijk proces dat meestal niet meteen opgelost hoeft te worden, maar het gaat juist om het samen aanwezig zijn in het proces van loslaten. Ruimte, tijd en steun zijn hierin belangrijk. Gebruik bijvoorbeeld de verkenningsvragen van het Mount Vernon Cancer Network (MVCN): wat houdt u in het bijzonder bezig op dit moment? Aan wat of wie had u steun in eerdere situaties? Wie zou u op dit moment graag bij u willen hebben ter ondersteuning? Daarbij kan het behulpzaam zijn om het zingevingskader in beeld te brengen. Dus: wat is voor iemand van waarde, wat zijn (zingevende) doelen, waar voelt iemand zich thuis, wat geeft steun, etc.
Tot slot zou je als psycholoog kunnen denken aan ondersteuning bij ethische reflectie of morele counseling in de context van behandelkeuzes: ga met de patiënt een waardenafweging maken rond dilemma’s die hij of zij ervaart. Dit kan helpen de veerkracht van patiënten te vergoten. Is ethische reflectie of morele counseling mogelijk bij de patiënt? Dan kan je contact zoeken met de geestelijk verzorgers van jouw ziekenhuis.